Amerika'da Laiklik

ABD laik degil yazildigina siklikla sahit olur oldum. Yanlis. Laik.

Laiklik Amerikan anayasasindadir, ama adi laiklik ya da sekulerizm olarak gecmez. Amerikan laikliginin ilk ayagi, anayasada "kongre din tesis eden bir yasa yapamaz" maddesidir. Laiklikle ilgili ikinci anayasa maddesi de "(Kongre) dinin ozgur olarak uygulanmasini/yasanmasini engelleyen bir yasa yapamaz" der. Bu maddeler zamanla mahkemelerce defalarca yorumlanmis, uygulama alanlari tanimlanmis, laikligin tanimi da zamanin sartlariyla beraber degismis, dallanip budaklanmistir.

Tek bir ornek vereyim: Amerikan devlet okullarinda din dersi acilmasi, dini icerikli ogrenci klubu kurulmasi, ogretmen esliginde toplu dua edilmesi yasaktir. Secmeli Hristiyanlik dersi de acamazsiniz. Her dinden bahseden bir sosyal bilim dersi acilabilir ancak. Neden? Cunku devlet din tesis edemez. Yani bir dini inanci okullarda destekleyemez, bir kiliseye imtiyaz saglayamaz. Anayasaya aykiridir bu. Bu nedenle Diyanet Isleri Baskanligi gibi bir kurum da kuramaz ABD devleti. Ama vatandaslari, ozel dini okul, kres, universite acabilir, ders aralarinda bes rekat namaz kildirabilir. Neden? Cunku anayasaya gore dinini ozgurce uygulama/yasama hakki vardir vatandaslarin. Sadece devlet okulundan cocuguna din ogretmesini bekleyemezler. Devletten dini kurumlarina destek bekleyemezler. Laiklik budur demeyecegim, cunku laiklik uygulamalari ulkenin tarihine, demografisine, zamana ve sartlara gore degisir ve degismelidir, ama bu bir tur laikliktir ve laiklik meselesini Amerika kadar tartismis ve tartismakta olan ulke azdir.

Laiklik hicbir ulkede tam anlamiyla cozulmus, tamam artik hallettik denilen bir mesele degildir. Bizdeki gibi laiklik meselesinin siyasetin ekseni oldugu ulke az elbet, karsilastirmak dahi anlamsiz belki de, ama laiklik uygulamalari her ulkede tartisma yaratir, Amerika'da da halen tartismali uygulamalar cok bu konuda. Ayrica yasalara aykiri oldugu halde, bazi bolgelerde okullarda toplu dua edilir (ve arada bir birisi cikip, bir okula dava acar ve kazanir). Ama bu bize laikligi anayasasina ilk koyan ulkeye "laik degil" deme hakki vermez.